«

»

Eki 14

Unutulmuş Bir Türk Matematikçi: Abdülhamîd İbn Türk

a.mansur

Dikkat: Bu metin yalnızca amatörce yapılmış bir çalışmadır. Bundan dolayı birçok eksiklik içereceği gibi birçok hata da içermesi kuvvetle muhtemeldir. Yalnızca İbn Türk’ü gücüm yettiğince tanıtmağa çalışma hevesimden ortaya çıkmıştır.

Özet: Modern bilim dünyası için Müslüman bilim adamlarının önemi su götürmez bir gerçektir. Bizim bu kişiler arasından en çok tanıdıklarımız Harezmi, El Cezeri, Bir uni ve İbn Sina gibi isimlerdir ancak adının bu devirde dahi anılmasını hak etmiş daha fazla Müslüman bilim insanı vardır. Burada bu bilim adamlarının arasından tıpkı Harezmi gibi denklemler ve cebirler üzerine çalışmış olan İbn Türk’ü inceleyeceğiz.

İbn Türk ya da tam adıyla Ebü’l-Fazl Abdülhamîd bin Vâsi’ bin Türk el-Huttelî el-Hâsib denklemler üzerine çalışmış mühim bir matematikçidir. Günümüze hakkında pek fazla bilgi ulaşamamıştır. Nitekim ulaşabilen 2 kaynaktan biri Fars asıllı İbnü’n Nedim’e ait iken diğeri ise İbnü’l Kefti’ye aittir. Ancak İbnü’n Nêdim’in eseri El-Fihrist’te İbnü’l Kifti’nin eserinden farklı olarak İbn Türk’ün adı Ebü’l Fazl Abdülhâmid bin Vasib bin Huttelî’dir. Matematikçi olmasından ve denklemler üzerine çalışmalar yapmasından başka kesinkes emin olabildiğimiz herhangi bir şey günümüze ulaşamamıştır.

10.​ ​yüzyılda​ ​İbnü’n​ ​Nêdim​ ​İbn​ ​Türk’ün​ ​eserlerini​ ​şu​ ​şekilde​ ​sıralamıştır​​:

1-Kitāb al-Jāmeʿ fi’l-ḥesāb 2-Kitāb al-Moʿāmalāt Ibnü’l​ ​Kifti​ ​ise​ ​İbn​ ​Türk’ün​ ​eserlerini​ ​şu​ ​şekilde​ ​sıralamıştır​ ​: 1-Kitāb al-Jāmeʿ fi’l-ḥesāb

2-Nawāder al-ḥesāb wa ḵawāṣṣ al-aʿdād

3-Kitāb al-Jabr wa’l-moqābala

  1. yy.’da İbn Türk üstüne çalışmış bilim tarihçisi Ordinaryüs Profesör Doktor Aydın Sayılı’ya göre İbn Türk erken 9. yy.’da Maveraünnehir’de doğmuş ve denklemler üzerine birçok çalışmalar yapmıştır. Eserlerini, yaşadığı devirde yayınlamıştır. Yazdığı eserler Kitab-ül Cami fi’l hisap,Kitab’ül muamelat ve Kitab’ül Mesaha’dır. Ne yazık ki onun çalışmaları hakında bildiklerimiz çok azdır. Çünkü o dönemden ne bir eseri ne de İbnü’n Nêdim ile İbnü’l Kifti haricinde kimsenin İbn Türk üzerine yaptığı çalışmalar kalmıştır. Günümüzde yalnızca Kitab’ül Cebr ve’l Mukabala adlı eserinin yalnızca bir bölümü bulunabilmiştir. Ord. Prof. Dr. Aydın Sayılı’nın gün yüzüne çıkardığı bilgilere göre İbn Türk 2. dereceden denklemler üzerine çalışmalar yapmıştır. Bu konuda İbn Türk’ün Kitab’ül Cebr ve’l Mukabala eserinden elimizde kalan tek bölümünden yola çıkarak “Abdülhamid İbn Türk’ün Katışık Denklemlerde Mantıkî Zaruretler” adli yazısı ve zamanın cebri” çalışmasını yayınlamıştır. Örnek olarak : x 2+c=bx denklemi Harezmi tarafından yalnızca tek bir yolla çözülürken İbn Türk bu denklemi daha kapsamlı bir şekilde ele almakta ve daha başka çözüm yollarıyla da çözmektedir. Günümüzde tüm bu bilgiler ışığında İbn Türk’ün mü yoksa Harezmi’nin mi çalışmalarını daha önce yaptığı sonucuna varamıyoruz. Fakat tüm bu doyurucu olmayan açıklamalarla şu sonuca varabiliriz ki her iki matematikçi de cebir alanında birbirine yakın dönemlerde önemli eserler vermişlerdir.

Kaynakça:

http://www.persee.fr/doc/rhs_0048-7996_1965_num_18_1_2403 http://www.muslimheritage.com/uploads/Logical_Necessities_and_Equations2.pdf http://www.muslimheritage.com/uploads/Place_of_Central_Asia_in_History_of_Science_and _Culture.pdf http://gencegitim.com.tr/abdulhamid-ibn-turk/ http://muallims.blogspot.com.tr/2012/05/abdulhamid-ibn-turk-ebu-berze.html http://www.ehlisunnetbuyukleri.com/Islam-Tarihi-Ansiklopedisi/Detay/IBN-I-TURK/394

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Bu HTML etiket ve tanımlayıcılarını kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>