Utanma Üzerine

Uğur UçarUtanma, arlanma, hicap duyma ya da hayâ… İnsanı, ona yakışmayacak eylemleri, kötülükleri yapmaktan, günah işlemekten, fena sözler söylemekten alıkoyan bir sigorta; insanı insan yapan başlıca duygulardan birisi.

Kültürümüzün de temel taşlarından olan utanmanın önemi atasözlerimizde ve deyimlerimizde de vurgulanmış.

Mesela “kadını er zapt etmez, ar zapt eder” denilmiş. Tabiî ki hem kadın hem de erkek için geçerli bu söz.

Her türlü ahlâksızlığı, fenalığı ulu orta yapabilenler “arsız”, “ar damarı çatlamış”, “Allah’tan korkmaz, kuldan utanmaz” diye nitelenmiş. Yüzü kızarmayan insanlara ise “yüzsüz” denilmiş.

Türk kültürünün yanı sıra İslamî kaynaklarda da utanmanın önemine pekçok yerde değinilmektedir.

Hadis kaynaklarında yer alan “utanmadıktan sonra dilediğini yap”[1] sözü çok etkileyici ve düşündürücüdür. “Her dinin bir ahlâkı vardır. İslam’ın ahlâkı da hayâdır”[2] ve “hayâ imandandır”[3] sözleri de inananlar için uyarıcı niteliğindedir. Ayrıca “Allah bir kulu helak etmek isterse ondan utanma duygusunu soyar alır”[4] hadisi de çarpıcıdır.

Velhasıl olumsuz bir durumda kendi adına ve bir başkası adına yüzü kızaran, utanan insanlar ne kadar da bizdendir ve sevimlidir.

Şimdilerde ise unuttuk galiba biz utanmayı. Televizyon programlarımız, yaşayışımız bunu gösteriyor. Teşhircilik, gayr-ı meşru ilişkiler ve çeşitli kötülükler “normal” karşılanır, yüzü kızaranlar ise yadırganır olmaya başladı.

Yine de “yiğit düştüğü yerden kalkar” imiş. Umut kesmek olmaz. Merhum Mehmet Âkif Ersoy’un duasına da Âmin diyelim bu vesileyle.

 

“Göster, Allah’ım, bu millet kurtulur, tek mu’cize:

Bir “utanmak hissi” ver gaib hazinenden bize!”

 

Kaynaklar:

1) “İnsanların peygamberlerden öğrenegeldikleri sözlerden biri de; “Utanmadıktan sonra dilediğini yap” sözüdür.” (Buhârî, Enbiyâ, 54; Ebu Dâvûd, Edeb, 6)

2) “Her dinin bir ahlakı vardır. İslam’ın ahlakı da hayâdır.” (İbn Mace, Zühd, 17)

3) “İbni Ömer radıyallâhu anhümâ’dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem, utangaç kardeşine bu huyunu terk etmesini söyleyen Medineli bir Müslümanın yanından geçerken ona: “Onu kendi haline bırak; zira hayâ imandandır” buyurdu.” (Buhârî, Îmân 16, Edeb 77; Müslim, Îmân 57–59. Ayrıca bkz. Tirmizî, Îmân 7; Nesâî, Îmân 27; İbni Mâce, Mukaddime 9, Zühd 17.)

4) “Allah bir kulu helak etmek isterse ondan utanma duygusunu soyar alır.” (İbn Mace, Fiten,28)

Bir cevap yazın

Your email address will not be published.